Co to są Organizacje Pozarządowe (NGO)? Kompleksowy Przewodnik

Co to są Organizacje Pozarządowe (NGO)? Kompleksowy Przewodnik

Organizacje pozarządowe (NGO), znane również jako organizacje non-profit lub sektor trzeci, odgrywają kluczową rolę w społeczeństwie, działając niezależnie od rządów i nastawienia na zysk. Stanowią one istotny element społeczeństwa obywatelskiego, angażując się w szeroki zakres działań mających na celu poprawę jakości życia, ochronę praw, wspieranie edukacji i rozwiązywanie problemów społecznych. W tym artykule kompleksowo przyjrzymy się temu, czym są NGO, jakie pełnią funkcje, jakie są ich rodzaje, jak są finansowane i jakie wyzwania stoją przed nimi w przyszłości.

Definicja i Charakterystyka Organizacji Pozarządowych

Organizacje pozarządowe (NGO) to instytucje, które nie są częścią rządu ani nie działają w celu generowania zysku. Ich głównym celem jest realizacja misji społecznych, środowiskowych, kulturalnych lub humanitarnych. Charakteryzują się one niezależnością od władz publicznych, co pozwala im działać zgodnie z własnymi wartościami i priorytetami.

Kluczowe cechy organizacji pozarządowych:

• Niezależność: Działają niezależnie od rządów i instytucji politycznych.
• Non-profit: Nie mają na celu generowania zysku; wszelkie nadwyżki są reinwestowane w realizację celów statutowych.
• Dobrowolność: Opierają się na dobrowolnym zaangażowaniu członków i wolontariuszy.
• Samorządność: Posiadają własny statut i organy zarządzające.
• Społeczna użyteczność: Działają na rzecz dobra publicznego, wspierając określone grupy społeczne lub rozwiązując problemy społeczne.

Przykładem może być Polska Akcja Humanitarna (PAH), która działa na rzecz pomocy humanitarnej w Polsce i na świecie, niezależnie od politycznych wpływów i z nastawieniem na realną poprawę sytuacji osób w potrzebie.

Rola i Znaczenie NGO w Społeczeństwie

Organizacje pozarządowe odgrywają niezwykle istotną rolę w społeczeństwie, pełniąc funkcje, których często nie są w stanie wypełnić ani państwo, ani sektor prywatny. Ich działalność przyczynia się do:

• Uzupełniania luki w usługach publicznych: NGO dostarczają usługi i wsparcie tam, gdzie państwo nie jest w stanie (np. pomoc dla osób bezdomnych, wsparcie dla ofiar przemocy domowej).
• Reprezentowania interesów grup marginalizowanych: NGO działają na rzecz osób niepełnosprawnych, mniejszości etnicznych, uchodźców i innych grup, których prawa są często ignorowane.
• Monitorowania działań władz: NGO kontrolują działania rządu i administracji publicznej, walcząc z korupcją i promując transparentność.
• Edukacji obywatelskiej: NGO prowadzą działania edukacyjne, podnosząc świadomość społeczną na temat ważnych problemów i zachęcając do aktywnego uczestnictwa w życiu publicznym.
• Promowania dialogu społecznego: NGO tworzą platformy do wymiany poglądów i rozwiązywania konfliktów między różnymi grupami społecznymi.

Według danych GUS, w Polsce działa ponad 120 tysięcy organizacji pozarządowych, zatrudniających ponad 250 tysięcy osób. Wolontariuszsko zaangażowanych jest blisko milion osób. Te liczby pokazują skalę wpływu NGO na życie społeczne i gospodarcze w Polsce.

Organizacje Pozarządowe jako Trzeci Sektor

Organizacje pozarządowe stanowią część tzw. trzeciego sektora, obok sektora publicznego (rządu) i sektora prywatnego (biznesu). Trzeci sektor charakteryzuje się działaniem dla dobra publicznego, niezależnością od władzy i brakiem nastawienia na zysk.

Różnice między sektorami:

• Sektor publiczny: Działa na podstawie prawa, finansowany z podatków, ma na celu zapewnienie usług publicznych wszystkim obywatelom.
• Sektor prywatny: Działa na podstawie prawa handlowego, finansowany z zysków, ma na celu generowanie zysku dla właścicieli.
• Sektor trzeci: Działa na podstawie prawa o stowarzyszeniach i fundacjach, finansowany z darowizn, grantów i dotacji, ma na celu realizację misji społecznych.

Trzeci sektor odgrywa ważną rolę w budowaniu społeczeństwa obywatelskiego, wzmacniając demokrację i promując wartości takie jak solidarność, sprawiedliwość i równość. Stanowi on pomost między państwem a obywatelem, umożliwiając im aktywne uczestnictwo w życiu publicznym.

Rodzaje Organizacji Pozarządowych

Organizacje pozarządowe można klasyfikować według różnych kryteriów, takich jak forma prawna, zakres działalności, obszar tematyczny czy źródła finansowania. Najczęściej spotykane rodzaje NGO to:

• Stowarzyszenia: Związki osób, które dobrowolnie zrzeszają się w celu realizacji wspólnych celów. Stowarzyszenia mogą być zarejestrowane (posiadające osobowość prawną) lub niezarejestrowane.
• Fundacje: Organizacje powoływane przez fundatora (osobę fizyczną lub prawną), który przekazuje majątek na określony cel społeczny. Fundacje posiadają osobowość prawną od momentu wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego (KRS).
• Stowarzyszenia kultury fizycznej i sportu: Organizacje, które zajmują się promowaniem aktywności fizycznej i sportu.
• Organizacje wyznaniowe: Organizacje związane z kościołami i związkami wyznaniowymi, które prowadzą działalność charytatywną, edukacyjną lub kulturalną.
• Instytucje kultury: Organizacje, które prowadzą działalność kulturalną, takie jak muzea, teatry, biblioteki czy domy kultury.

Każdy rodzaj organizacji pozarządowej ma swoje specyficzne cechy i wymagania prawne. Wybór odpowiedniej formy prawnej zależy od celów i zakresu działalności danej organizacji.

Stowarzyszenia i Fundacje: Różnice i Podobieństwa

Stowarzyszenia i fundacje to dwie najpopularniejsze formy prawne organizacji pozarządowych w Polsce. Chociaż obie działają na rzecz dobra publicznego, różnią się pod względem struktury, sposobu powstawania i zarządzania.

Podobieństwa:

• Obie formy są organizacjami non-profit.
• Obie działają na rzecz dobra publicznego.
• Obie wymagają rejestracji w KRS.

Różnice:

• Stowarzyszenie: Powstaje z inicjatywy grupy osób, ma członków, którzy podejmują decyzje na walnym zebraniu.
• Fundacja: Powstaje z inicjatywy fundatora, który przekazuje majątek na określony cel, nie ma członków, decyzje podejmuje zarząd fundacji.
• Stowarzyszenie: Nastawione jest na aktywność społeczną i zaangażowanie członków.
• Fundacja: Nastawiona jest na realizację celów statutowych przy pomocy przekazanego majątku.

Wybór między stowarzyszeniem a fundacją zależy od charakteru działalności, liczby zaangażowanych osób i dostępnych zasobów.

Organizacje Według Statusu Prawnego

Organizacje pozarządowe różnią się również pod względem swojego statusu prawnego. Mogą posiadać status organizacji pożytku publicznego (OPP) lub działać jako organizacje bez takiego statusu. Status OPP daje organizacjom dodatkowe uprawnienia i obowiązki, takie jak możliwość otrzymywania 1% podatku dochodowego od osób fizycznych.

Organizacja Pożytku Publicznego (OPP):

• Musi spełniać określone kryteria, takie jak prowadzenie działalności pożytku publicznego, transparentność i brak powiązań z polityką.
• Może otrzymywać 1% podatku dochodowego od osób fizycznych.
• Musi składać sprawozdania finansowe i merytoryczne z działalności.

Organizacje, które nie posiadają statusu OPP, mogą również prowadzić działalność pożytku publicznego, ale nie mają prawa do otrzymywania 1% podatku.

Organizacje Non-Profit i Ich Działalność

Organizacje non-profit, jak sama nazwa wskazuje, nie działają w celu generowania zysku. Ich celem jest realizacja misji społecznych, środowiskowych, kulturalnych lub humanitarnych. Wszelkie środki finansowe, które otrzymują, są reinwestowane w realizację celów statutowych.

Przykłady działalności organizacji non-profit:

• Pomoc społeczna dla osób ubogich, bezdomnych i niepełnosprawnych.
• Ochrona zdrowia i promocja zdrowego stylu życia.
• Edukacja i wychowanie dzieci i młodzieży.
• Ochrona środowiska i dziedzictwa kulturowego.
• Działalność kulturalna i artystyczna.
• Obrona praw człowieka i demokracji.

Organizacje non-profit są ważnym elementem społeczeństwa obywatelskiego, przyczyniając się do poprawy jakości życia i rozwiązywania problemów społecznych.

Funkcje i Działalność Organizacji Pozarządowych

Organizacje pozarządowe pełnią szereg istotnych funkcji w społeczeństwie. Ich działalność obejmuje szeroki zakres obszarów, od pomocy społecznej i ochrony zdrowia po edukację i kulturę.

Główne funkcje NGO:

• Dostarczanie usług: NGO dostarczają usługi, których nie oferuje sektor publiczny lub prywatny, takie jak pomoc dla osób w kryzysie bezdomności, wsparcie dla ofiar przemocy domowej czy edukacja dla dzieci z rodzin o niskich dochodach.
• Rzecznictwo: NGO działają na rzecz określonych grup społecznych lub spraw, lobbując za zmianami prawnymi i politycznymi, organizując kampanie społeczne i podnosząc świadomość społeczną.
• Monitorowanie: NGO monitorują działania rządu i innych instytucji, kontrolując przestrzeganie praw człowieka, standardów środowiskowych i innych przepisów.
• Edukacja: NGO prowadzą działania edukacyjne, podnosząc świadomość społeczną na temat ważnych problemów i promując aktywne uczestnictwo w życiu publicznym.

Dzięki swojej elastyczności, niezależności i zaangażowaniu, NGO są w stanie skutecznie reagować na potrzeby społeczne i przyczyniać się do pozytywnych zmian.

Działalność Pożytku Publicznego i Wolontariat

Działalność pożytku publicznego to działalność społecznie użyteczna, prowadzona przez organizacje pozarządowe na rzecz ogółu społeczeństwa lub określonych grup społecznych. Działalność ta obejmuje szeroki zakres obszarów, takich jak pomoc społeczna, ochrona zdrowia, edukacja, kultura, sport i ochrona środowiska.

Wolontariat odgrywa kluczową rolę w działalności organizacji pozarządowych. Wolontariusze to osoby, które dobrowolnie i bez wynagrodzenia angażują się w działania na rzecz innych. Ich praca jest nieoceniona, ponieważ pozwala NGO realizować swoje misje i docierać do osób potrzebujących.

Korzyści z wolontariatu:

• Możliwość zdobycia nowych umiejętności i doświadczeń.
• Poczucie satysfakcji z pomagania innym.
• Nawiązanie nowych znajomości.
• Aktywne uczestnictwo w życiu społecznym.

Wolontariat jest ważnym elementem społeczeństwa obywatelskiego, wzmacniając więzi społeczne i promując altruizm.

Pomoc Społeczna i Przeciwdziałanie Przemocy

Organizacje pozarządowe odgrywają kluczową rolę w systemie pomocy społecznej, wspierając osoby i rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji życiowej. Dostarczają one szeroki zakres usług, takich jak:

• Pomoc materialna (żywność, ubrania, środki czystości).
• Pomoc psychologiczna i terapeutyczna.
• Poradnictwo prawne i socjalne.
• Schronienie i mieszkania chronione.

NGO aktywnie działają również w obszarze przeciwdziałania przemocy domowej, oferując wsparcie ofiarom przemocy, prowadząc kampanie edukacyjne i lobbując za zmianami prawnymi.

Przykłady działań NGO w zakresie przeciwdziałania przemocy:

• Prowadzenie telefonów zaufania dla ofiar przemocy.
• Organizowanie grup wsparcia i terapii dla ofiar przemocy.
• Prowadzenie kampanii edukacyjnych na temat przemocy domowej.
• Szkolenie policji i pracowników socjalnych w zakresie rozpoznawania i reagowania na przemoc.

Działania NGO w obszarze pomocy społecznej i przeciwdziałania przemocy są niezwykle ważne, ponieważ przyczyniają się do poprawy jakości życia osób w potrzebie i budowania bezpieczniejszego społeczeństwa.

Rola NGO w Edukacji i Profilaktyce

Organizacje pozarządowe odgrywają istotną rolę w edukacji i profilaktyce, uzupełniając działania systemu oświaty i służby zdrowia. Prowadzą one szeroki zakres działań edukacyjnych i profilaktycznych, skierowanych do różnych grup wiekowych i społecznych.

Przykłady działań NGO w edukacji:

• Organizowanie warsztatów i szkoleń dla dzieci, młodzieży i dorosłych.
• Prowadzenie zajęć pozalekcyjnych i korepetycji.
• Realizacja projektów edukacyjnych w szkołach i placówkach wychowawczych.
• Organizowanie kampanii edukacyjnych na temat ważnych problemów społecznych.

Przykłady działań NGO w profilaktyce:

• Prowadzenie programów profilaktycznych dla dzieci i młodzieży zagrożonych uzależnieniami.
• Organizowanie kampanii promujących zdrowy styl życia.
• Prowadzenie działań profilaktycznych w zakresie chorób zakaźnych.
• Organizowanie szkoleń z zakresu pierwszej pomocy.

Działania NGO w edukacji i profilaktyce są niezwykle ważne, ponieważ przyczyniają się do podnoszenia świadomości społecznej, promowania zdrowego stylu życia i zapobiegania problemom społecznym.

Regulacje Prawne i Zasady Działania

Działalność organizacji pozarządowych w Polsce regulowana jest przez szereg aktów prawnych, w tym:

• Ustawa o stowarzyszeniach: Określa zasady tworzenia i działania stowarzyszeń.
• Ustawa o fundacjach: Określa zasady tworzenia i działania fundacji.
• Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie: Określa zasady prowadzenia działalności pożytku publicznego i współpracy z wolontariuszami.
• Kodeks cywilny: Zawiera przepisy dotyczące umów i zobowiązań.
• Ustawa o ochronie danych osobowych: Reguluje zasady przetwarzania danych osobowych.

Organizacje pozarządowe muszą przestrzegać tych przepisów, aby działać legalnie i skutecznie. Muszą również dbać o transparentność i odpowiedzialność w swojej działalności, aby budować zaufanie społeczne.

Ustawa o Działalności Pożytku Publicznego i o Wolontariacie

Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie jest kluczowym aktem prawnym regulującym działalność organizacji pozarządowych w Polsce. Określa ona zasady prowadzenia działalności pożytku publicznego, współpracy z wolontariuszami oraz uzyskiwania statusu organizacji pożytku publicznego (OPP).

Kluczowe elementy ustawy:

• Definicja działalności pożytku publicznego.
• Zasady współpracy z wolontariuszami.
• Kryteria uzyskiwania statusu OPP.
• Obowiązki organizacji pożytku publicznego.
• Zasady nadzoru nad działalnością organizacji pożytku publicznego.

Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie ma na celu wspieranie rozwoju sektora pozarządowego i promowanie aktywności obywatelskiej.

Ustawa o Fundacjach i Rejestracja w KRS

Ustawa o fundacjach reguluje zasady tworzenia i działania fundacji w Polsce. Fundacja to organizacja powoływana przez fundatora (osobę fizyczną lub prawną), który przekazuje majątek na określony cel społeczny.

Rejestracja fundacji w Krajowym Rejestrze Sądowym (KRS) jest obowiązkowa i warunkuje uzyskanie osobowości prawnej. Proces rejestracji obejmuje:

• Przygotowanie statutu fundacji.
• Złożenie wniosku o rejestrację do KRS.
• Wpis fundacji do KRS.

Po zarejestrowaniu w KRS fundacja może rozpocząć działalność i korzystać z przysługujących jej praw i obowiązków.

Ochrona Danych Osobowych w NGO

Organizacje pozarządowe przetwarzają dane osobowe swoich członków, wolontariuszy, beneficjentów i darczyńców. Zgodnie z przepisami o ochronie danych osobowych (RODO), muszą one przestrzegać określonych zasad i obowiązków w zakresie przetwarzania tych danych.

Kluczowe zasady ochrony danych osobowych:

• Przetwarzanie danych zgodnie z prawem, rzetelnie i w sposób przejrzysty.
• Zbieranie danych w konkretnych, wyraźnych i prawnie uzasadnionych celach.
• Ograniczenie przetwarzania danych do niezbędnego minimum.
• Zapewnienie prawidłowości i aktualności danych.
• Ograniczenie okresu przechowywania danych.
• Zapewnienie bezpieczeństwa danych.

Organizacje pozarządowe muszą również informować osoby, których dane dotyczą, o celach i zakresie przetwarzania danych, przysługujących im prawach oraz o sposobie kontaktu z administratorem danych osobowych.

Współpraca i Finansowanie NGO

Organizacje pozarządowe funkcjonują dzięki współpracy z różnymi podmiotami i różnorodnym źródłom finansowania. Współpracują one z:

• Innymi organizacjami pozarządowymi.
• Instytucjami publicznymi (rządem, samorządami).
• Sektorem prywatnym (firmami).
• Organizacjami międzynarodowymi.

Źródła finansowania NGO:

• Darowizny od osób fizycznych i prawnych.
• Granty i dotacje z funduszy publicznych i prywatnych.
• 1% podatku dochodowego od osób fizycznych (dla OPP).
• Działalność gospodarcza.
• Składki członkowskie.

Skuteczne pozyskiwanie funduszy i budowanie partnerstw jest kluczowe dla stabilnego funkcjonowania i rozwoju organizacji pozarządowych.

Współpraca z ONZ i Innymi Organizacjami Międzynarodowymi

Współpraca z Organizacją Narodów Zjednoczonych (ONZ) i innymi organizacjami międzynarodowymi otwiera przed organizacjami pozarządowymi nowe możliwości działania i rozwoju. Pozwala im na:

• Udział w globalnych inicjatywach i programach.
• Wymianę doświadczeń i wiedzy z organizacjami z całego świata.
• Pozyskiwanie funduszy na realizację projektów.
• Wpływ na kształtowanie polityki międzynarodowej.

Współpraca z ONZ i innymi organizacjami międzynarodowymi jest szczególnie ważna dla NGO działających w obszarach takich jak:

• Pomoc humanitarna.
• Ochrona praw człowieka.
• Ochrona środowiska.
• Rozwój społeczny i gospodarczy.

Źródła Finansowania i Przekazywanie 1% Podatku

Organizacje pozarządowe mają dostęp do różnych źródeł finansowania, w tym:

• Darowizny: Zarówno od osób prywatnych, jak i firm. Regularne programy darczyńców mogą zapewnić stabilne źródło dochodu.
• Granty: Aplikowanie o granty od fundacji, rządu, UE i innych organizacji. Wymaga to dobrego planowania projektu i umiejętności pisania wniosków.
• 1% podatku: Możliwość otrzymywania 1% podatku od osób fizycznych w Polsce (dla OPP). Efektywna kampania informacyjna jest kluczowa.
• Sponsoring: Partnerstwa z firmami, które wspierają działalność NGO w zamian za promocję.
• Działalność odpłatna i gospodarcza: Prowadzenie szkoleń, warsztatów, sklepów internetowych z produktami związanymi z misją NGO.

Przekazywanie 1% podatku jest w Polsce popularną formą wspierania NGO. Podatnicy mogą wskazać w swoim zeznaniu podatkowym organizację, której chcą przekazać 1% swojego podatku dochodowego. Dla wielu NGO jest to istotne źródło finansowania, pozwalające na realizację kluczowych projektów i programów.

Partnerstwa Projektowe i Programy Grantowe

Partnerstwa projektowe i programy grantowe są ważnym instrumentem finansowania i rozwoju organizacji pozarządowych. Partnerstwa projektowe polegają na współpracy NGO z innymi podmiotami (np. instytucjami publicznymi, firmami, innymi NGO) w celu realizacji konkretnego projektu. Programy grantowe oferują finansowanie dla projektów, które wpisują się w określone cele i priorytety.

Korzyści z partnerstw projektowych:

• Wymiana wiedzy i doświadczeń.
• Zwiększenie efektywności działania.
• Dostęp do nowych zasobów i możliwości.
• Budowanie trwałych relacji i sieci kontaktów.

Programy grantowe są z kolei źródłem finansowania, umożliwiającym realizację projektów, które bez zewnętrznego wsparcia byłyby trudne do zrealizowania.

Wyzwania i Przyszłość Organizacji Pozarządowych

Organizacje pozarządowe stoją przed szeregiem wyzwań, które wpływają na ich funkcjonowanie i rozwój. Do najważniejszych należą:

• Brak stabilnego finansowania: Wiele NGO boryka się z problemem pozyskiwania wystarczających środków na realizację swojej działalności.
• Brak wykwalifikowanej kadry: Znalezienie i zatrzymanie wykwalifikowanych pracowników i wolontariuszy jest dużym wyzwaniem.
• Zmiany w otoczeniu prawnym i politycznym: NGO muszą dostosowywać się do zmieniających się przepisów i polityk.
• Brak zaufania społecznego: W niektórych przypadkach NGO muszą walczyć o zaufanie społeczne, które jest niezbędne do skutecznego działania.
• Konkurencja: Na rynku NGO panuje duża konkurencja, co utrudnia pozyskiwanie funduszy i realizację projektów.

Pomimo tych wyzwań, przyszłość organizacji pozarządowych rysuje się obiecująco. W społeczeństwie obywatelskim rośnie świadomość roli i znaczenia NGO, co przekłada się na większe zaangażowanie i wsparcie dla ich działalności. Organizacje pozarządowe muszą jednak stale się rozwijać, innowacyjnie podejść do rozwiązywania problemów społecznych i efektywnie zarządzać swoimi zasobami, aby sprostać wyzwaniom przyszłości.

Zaufanie do NGO i Lobbing

Zaufanie społeczne jest fundamentem skutecznego działania organizacji pozarządowych. Bez zaufania trudniej pozyskiwać fundusze, angażować wolontariuszy i wpływać na decyzje polityczne. Lobbing, czyli wpływanie na decyzje władz publicznych w celu promowania określonych interesów, jest ważnym narzędziem dla NGO.

Jak budować zaufanie społeczne?

• Transparentność: Ujawnianie informacji o działalności, finansach i strukturze organizacji.
• Odpowiedzialność: Realizacja celów statutowych w sposób efektywny i zgodny z prawem.
• Komunikacja: Utrzymywanie stałego kontaktu z opinią publiczną, informowanie o swoich działaniach i sukcesach.
• Etyka: Przestrzeganie wysokich standardów etycznych w działalności.

Skuteczny lobbing wymaga wiedzy, umiejętności i budowania relacji z decydentami. NGO muszą być w stanie przedstawić swoje argumenty w sposób przekonujący i oparty na faktach.

Bezpieczeństwo i Komunikacja Społeczna

Bezpieczeństwo i komunikacja społeczna są kluczowe dla budowania wizerunku organizacji pozarządowej. Dbałość o bezpieczeństwo danych, wizerunku oraz członków i beneficjentów jest priorytetem. Ważna jest również efektywna komunikacja, która informuje o działaniach, sukcesach i potrzebach NGO.

Zasady bezpiecznej komunikacji:

• Ochrona danych osobowych zgodnie z RODO.
• Zabezpieczanie systemów informatycznych przed atakami hakerskimi.
• Monitorowanie i reagowanie na negatywne komentarze i opinie w mediach społecznościowych.
• Utrzymywanie stałego kontaktu z mediami.

Efektywna komunikacja społeczna pozwala na budowanie pozytywnego wizerunku NGO, pozyskiwanie funduszy, angażowanie wolontariuszy oraz wpływanie na decyzje polityczne.

Rola Aktywistów i Edukacja Obywatelska

Aktywiści odgrywają kluczową rolę w organizacjach pozarządowych, mobilizując społeczność i promując edukację obywatelską. Ich zaangażowanie przyczynia się do wzmacniania społeczeństwa obywatelskiego i promowania wartości demokratycznych.

Zadania aktywistów:

• Organizowanie kampanii społecznych i protestów.
• Prowadzenie działań edukacyjnych.
• Lobbing za zmianami prawnymi i politycznymi.
• Monitorowanie działań władz publicznych.

Edukacja obywatelska jest kluczowa dla rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. Aktywiści odgrywają ważną rolę w podnoszeniu świadomości społecznej, promowaniu aktywności obywatelskiej i kształtowaniu postaw prodemokratycznych.